•

Temizlik Maddeleri ve Çeşitleri

›

›

›

›

›

›

›

›

›

›

›

›

›

›

›

Suda kalsiyum ve magnezyum tuzlan bulunur. Su, bu tuzlardan fazla miktarda içeriyorsa sert sudur. Sert sular özelliğine göre ikiye ayrılır. Kalsiyum ve magnezyum bikarbonat tuzlarından ileri gelen sertliğe geçici sertlik denir. Geçici sertlik 60° sıcaklığın üzerindeki sularda kalkabilir. Kalsiyum ve magnezyumun sülfat ve kîorürle oluşturduğu tuzlardan ileri gelen sertliğe kalıcı sertlik denir. Bazı sabun ve deterjanlar sert su ile karıştırıldığı zaman uygun kullanılmazlar. Temizlik maddelerini suya katmadan önce suyun yumuşatılması gerekir. Suyu yumuşatmak için kimyasal yöntemler kullanılır. Sertlik, kalsiyum sülfat ve kalsiyum klorürden ileri geliyorsa pratikte soda ilavesiyle bu giderilebilir. Magnezyum sülfat ve magnezyum klorürden ileri gelen sertlik sodyum hidroksit gibi alkalilerle büyük tesislerde kimyasal uygulamalarla giderilebilir. Bu amaçla boraks ve trisodyum fosfat gibi alkalilerde kullanılır.

Su, en önemli yıkama bileşenidir. Tek başına çok etkili bir temizleyici olmamakla birlikte, bazı hafif kirler su ile çıkartabilmektedir. Bir yüzeydeki bakterilerin % 4'ünü tek başına giderebildiği bilinmektedir. Suyun kimyasal yapısı, molekülleri arasında bir çekim kuvveti doğurmaktadır. Bu kuvvet, suyun yüzey üzerinde dağılmadan, küresel bir şekilde durmasını sağlamaktadır. Buna suyun

20. yy'ın ortalarına kadar sabun, en önemli yüzey aktif olmuştur. Bitkisel ve hayvansal yağlarla, mumların, reçinelerin ve asitlerin veya bunların karışımının inorganik ve organik alkalilerle reaksiyonu sonucu elde edilen ve en eski temizlik ürünüdür. Sabunlar Anyonik yüzey aktiftir. Sabunlar yağ asitlerinin sodyum ve potasyum tuzlarıdır ve özelliğini içindeki yağ oranı ve türü belirlemektedir. Örneğin, birinci sınıf sabunda % 60 oranında yağ asidi olmalıdır; yumuşak ve bol köpüklü olan zeytinyağı sabunu cilt için uygundur, fakat temizlikte kullanmada daha az etkilidir. Sabun asitli çözeltilerde kullanılmamalıdır. Sert ve soğuk sularda etkisinin oldukça azalması, yüzeyde ince bir kireç tabakası bırakması ve zor durulanması sabunun dezavantajlarıdır. Çamaşır temizliğinde kullanılan toz ve kalıp halindeki sabunlar, bazı lekelerin çıkarılması, bebek çamaşırları ve hassas elyafların yıkanmasında tercih edilmektedir.

Bitkisel ve hayvansal yağlarla, mumların, reçinelerin ve asitlerin veya bunların karışımlarının inorganik ve organik alkalilerle reaksiyonu sonucu elde edilen ürünlerdir. Fiziksel yapı bakımından katı. sıvı, toz ve krem halinde olabilir. Katı ve küp şeklinde olanlar el ve vücut temizliğinde, krem halinde olanlar ince, narin kumaşları, toz şeklinde olanlarsa yünlü ve yumuşak kumaşları yıkamada kullanılırlar. Toz sabunlar, çabuk köpük elde etmede büyük kolaylık sağladığı halde, kalıp ve sıvı sabunlara nispetle daha pahalıdırlar. Krem sabun (arap sabunu-potas sabunu) taş, tahta ve mermer gibi yüzeylerin temizliğinde son derece etkilidir.

İyi bir sabun, düzgün ve serttir. Kesildiği zaman içi parlaktır. Sabunlara bazı
özellikler kazandırmak amacıyla sağlığa zararlı olmayan ve sınıflamalarda belirtilenoranları aşmamak koşuluyla yararlı sentetik maddeler katılabilir. İçerdikleri yağ asidi oranlarına göre dört grupta toplanabilirler:

    Ekstra sabunlar: % 75 ve daha fazla oranda yağ asidi içeren sabunlardır.
Serbest alkaü oranı  sodyum hidroksit cinsinden  en çok % 02 oranında olabilir.Sınıf sabunlar: Yağ asidi oranı en az % 62'dir. Serbest alkali oranı en fazla % 02 olmalıdır. Banyo sabunları ve reçineli sabunlar.
    11. Sınıf sabunlar: Yağ asidi oranı en az % 40'dır. Serbest alkali oranı en çok % 03 olmalıdır. Toz sabunlar, tuzlu suda eriyebilen acı su sabunları.    III. Sınıf sabunlar: Yağ asidi oranı % 4'den   azdır. İçerdikleri alkali oranı en fazla % 04'tür. Arap sabunu.

Sabunun en önemli özelliği sert sularda olan etkileşimidir. Bu nedenle suda sertliği oluşturan maddelerle reaksiyona girerek, suda çözünmeyen ve hiçbir temizleyici etkisi olmayan kireci oluşturur. Oluşan kireç yüzey üzerine yerleşir; dokumaların grileşmesine ve yüzeylerin matlaşmasına neden olur.

Temizlikte kullanılan temel kimyasal deterjandır. Deterjan, sabuna göre daha üstün bir yıkama maddesidir. Kirleri ortamdan uzaklaştırmak ve çamaşırın temizlik sonrası kullanımında bazı iyileştirmeler yapabilmek için deterjanlar, çeşitli yüzey aktif maddeler, organik ve inorganik kimyasal maddelerden oluşmaktadır. Yıkama üzerinde ayrı ayrı etkileri olan bu maddeler, bir araya gelerek sinerjik bir etki yaratmaktadır.

Sentetik deterjanlar bir doku ve yüzey üzerindeki kirlerin çıkarılması için kullanılırlar. Çok hafif kir genellikle yüzeyin suyla yıkanması ile çıkabilir. Fakat daha ağır kirler bir temizlik maddesine gereksinim duyabilir. Sentetik deterjanlar, Türk Standartları Enstitüsünün belirlediği norma göre, genel temizlik işlerinde kullanılan, içerisinde esas temizleyici olarak alkil sülfat ve alkil aril sülfanat tipindeki anyonik yüzey aktif maddeleri ile temizleme işlerine yardımcı diğer maddeler bulunan toz. granül, yumuşak kıvamlı ve sıvı maddelerdir. Sentetik deterjanlar gerek sert sulardaki kalsiyum ve magnezyum tuzlarıyla reaksiyona girmediklerinden gerekse kirleri ve yağları süspansiyon halinde tutmada etkili olduklarından temizleyici olarak sabundan daha üstündürler. Sentetik deterjanları, sudaki çözeltilerinde gösterdikleri kimyasal reaksiyona göre; anyonik, katyonik, noniyonik ve amfoterik olmak üzere dört grupta toplamak mümkündür.

Dünya da imal edilen sentetik deterjanların yarısı anyoniktir. Türkiye'de de imal edilenlerin çoğunluğu anyoniktir. Bunların pH'ları yüksek olduğundan deriyi, hatta esası bitkisel yağ olan muşamba gibi maddeleri kurutur ve tahrip edebilirler. Katyonik sentetik deterjanlar ise deriyi anyonik olanlara göre daha az tahriş ederler ve kuvvetli dezenfektanlardır. Pozitif yük taşırlar, kir çıkarmanın yanı sıra yumuşatıcıların esas maddesini oluştururlar. Mikrop öldürücüdürler. Noniyonik maddeler; elektrik yükü taşımazlar ve suda tamamen çözünürler. Sert sulardan diğerlerine oranla daha az etkilenirler ve özellikle yağları çıkarmada çok etkilidirler. Amfoterik maddeler ise; ikili yapılan nedeniyle, anyonikler gibi alkali ortamda, katyonikîer gibi asit ortamda bulunurlar. Temizleme ve antimikrobik etkileri yanında cilde uygunluğunun da iyi bir özellik olmasına rağmen, temizlik maddelerinde pek kullanılmazlar.

Gerek derişik yani sulandırılmamış asitlerin gerekse seyreltik asitlerin son derece dikkatli kullanılmaları gerekir. Örneğin Sülfürik ve hidroklorik asitlerin çok yakıcı ve kaşındırıcı etkileri olduğundan, kullanımları sırasında cilde ve giysilere sıçramamasına dikkat edilmesi gerekir. Bu tür asitler plastik, mermer ve ahşap yüzeylerde kullanılmazlar. Bu tür asitler temizlikte genellikle dezenfektan olarak kullanılır.

Asit denilince sulu çözeltilerinde pozitif yüklü hidrojen (H + ) iyonlarının oluşturduğu bazı maddeler anlaşılmaktadır. Temizlik işlerinde kullanılan asit sayısı azdır. Çünkü çoğu asitlerin yakıcı etkileri fazladır. Leke çıkarma, koku giderme ve mikroorganizmaları öldürmek amacıyla tuvalet temizliğinde, merdiven, alçı, çimento gibi yüzeylerin temizliğinde kullanılırlar. Mermer yüzeylere uygulandığında yüzeyler zarar görür. Kuvvetli asitler ellere ve bazı yüzeylere değdirilmemelidirler. Diğer deterjanlarla birlikte kullanılmamalı ve karıştırılmamalıdırlar. Kullanırken zayıf asitler tercih edilmelidirler. Uygulamada en çok kullanılan asetik, sitrik ve oksalit asitlerdir.

Asetik asit Bu amaçla sirkeden yararlanılır. Sirke hem koku giderir hem de bir miktar dezenfektandır.

Sitrik asit. Bu amaçla limon suyundan yararlanılır. Sirkenin özelliklerine sahiptir.

Oksalik asit Kristaller halindedir. Pas lekesinin giderilmesinde çok etkindir. Ancak suyla temas ettikten sonra çıkan buharlar için dikkatli olmak gerekir.

Alkali/er: Kuvvetli yüzey sıvı temizleyicilerdir. Yağlı kirle kolayca birleşerek kiri çözmede oldukça etkilidirler. Böylece temizlik için gerekli insan gücü ve mekanik gücü azaltan maddelerdir. Sabun ve diğer aktif yüzey temizleyicilerinin daha iyi performans göstermesini sağlarlar. Eldivenle kullanmak sağlık açısından gereklidir. Amonyak, karbonat, boraks, soda alkali çeşitleridir.

Ağartıcılar. çamaşırlar üzerindeki boyarmaddeleri çözerek lekeleri ve kirleri uzaklaştırır. Ancak, ağartmanın hiç bir zaman iyi bir temizlemenin yerini tutmadığı unutulmamalıdır. Dikkatli kullanılmayan ağartıcılar. çamaşırları yıpratarak ömrünü kısaltabilmektedir. Ağartıcıların çamaşırlara verdikleri hasarların giderilmesi mümkün olmamaktadır. Ağartıcılar. klorlu ve oksijenli olmak üzere ikiye ayrılırlar. En çok kullanılan klorlu ağartıcı sodyum hipoklorittir. Su ile temas ettiğinde aktif klor açığa çıkar ve ağartma gerçekleşir. Ancak bazı yüzeylerde kirleri çıkarmada beklenen sonucu vermeyebilir. Suda çözünmüş olan mineraller klor ile reaksiyona girip yüzeyi sarartabilirler. Lekenin kaynağına göre ağartma yerinde değişik bir görünüme yol açabilir. İyi bir koku gidericidir. Yüksek konsantrasyonda kullanılırsa etkin bir mikrop öldürücüdür. Ağartma amacıyla % 2-3, dezenfektan amacıyla ise % 5-6'lık çözeltileri kullanılır. Ağartıcılar klorlu ve oksijenli olmak üzere piyasada iki şekilde bulunmaktadır.Klor/u Ağartıcılar. Sodyum hipoklorit (çamaşır suyu), kalsiyum hipoklorit (kireç kaymağı), sodyum diklorisosiyanürat gibi ağartıcılar bu grupta yer alır. Toz, çoğunlukla da sıvı haldedir. Toz klorlu ağartıcıların tahrip gücü, sıvı olana oranla daha azdır. Sodyum hipoklorit (çamaşır suyu) en yaygın, en ucuz ve en etkili ağartıcıdır. Dezenfeksiyon etkisi vardır ve durulama suyuna ilave edilebilmektedir. En uygun ağartma sıcaklığı olarak 20°C önerilmektedir. Klorlu ağartıcılar ambalajında bekledikçe etkileri de zayıflamaktadır. Klorlu ağartıcıların etkinliği, yıkama suyu sıcaklığı, yıkama ortamındaki ağır metal iyonlarının miktarı (bunlar ağartmada katalizör işlevi görür ve lekelere neden olur), temas etme süresi ve yıkama ortamının pH'ına göre değişmektedir. Klorlu ağartıcılar 60°C altındaki sıcaklıkta kullanılmalıdır. Düşük pH derecelerinde etkilidir, ancak pH çok düşük olduğunda çamaşırı yıpratır, iyi durulanmadığı takdirde, çamaşır üzerindeki klor kalıntısı çamaşırda ve ütüde sararma yapabilmektedir.
Oksijenli Ağartıcılar: Sodyum tetraborat, hidrojen peroksit, perasetik asit. sodyum monoperborat gibi ağartıcılar oksijenli ağartıcılardır. 60°C sıcaklığın altında etkisizdir ve alkali ortamlarda daha etkili olur. Bazı sabit renkli elyaf türlerinde klorlu ağartıcılara oranla daha güvenlidir. Perborat toz, peroksit ve perasetik asit sıvı haldedir. Hidrojen peroksit, en iyi etkiyi 8S°C 'de ve pH 9.5-11 aralığında göstermektedir. Mikrop öldürücü özelliği bulunduğundan, %3'lük çözeltileri (oksijenli su) yara temizlemede kullanılmaktadır. Yapılan araştırmalarda hidrojen peroksit ağartıcıların diğer ağartıcılara karşı bazı üstünlükleri olduğu ortaya çıkarılmıştır. Bunlardan önemli olanları: makinelerde korozyona neden olmaması, hipoklorit'e oranla daha yüksek beyazlık derecesi, klorlu ağartıcıların çevreye zarar vermesine karşın zehirli atık madde çıkarmamasıdır. Toz ağartıcılar (perborat). yüzey aktif madde, parfüm gibi maddelerle reaksiyona girmediğinden. pek çok temizlik maddesine ve deterjanlara ilave edilmektedir. Etkisi 60°C sıcaklığına altında zayıftır. Buna karşın deterjanların yaklaşık 50°C gibi daha düşük sıcaklıkta etkili olmasını sağlayan TAED sistemi perboratı harekete geçirici bir rol oynamaktadır.

1 - 2